Amerika'da Kolomb-Öncesi Müslümanlar

Cumhurbaşkanı R. Tayyip Erdoğan’ın, Amerika’yı önce Müslümanlar keşfetti, cümlesine kaynaklık eden yazı Dr. Yousef Mroueh’e aitmiş. 1996 yılında yazdığı "Precolumbian Muslims in the Americas" başlıklı bir makale ile bu iddiayı dile getirmiş kendileri. Meslekten bir tarihçi olmakla beraber, Ortaçağ tarihçisi olmamam hasebiyle bu metnin içeriğine dair kapsamlı bir değerlendirme getirebilmem mümkün değil. Yine de önceliği biçim ve usule vererek bir şeyler karalamak mümkün.

Mroueh'nin yazısının 2012'deki tekrar yayını

Esasında makale şeklinde isimlendirilmekten imtina edilmesi gereken bu yazı, biçimsel özellikleri itibariyle bir sosyal bilimler makalesinden ziyade fen bilimlerine ait bir makale izlenimi bırakıyor. Zira çeşitli kaynak ve araştırmalardan toparlanan veriler sıralanmış. Bunun haricinde bir çaba harcanmamış. Oysa sosyal bilimlere dair verilerin, veri kabul edilebilmesi için o verinin belli bir yerde yazılı hale getirilmiş olması yeterli gelmez. Her bir veri çapraz sorgulamaya tabi tutulmalıdır. Tek kaynaktan devşirilen bir veri ikinci bir kaynaktan teyit edilemiyorsa ortaya konan bilginin sıhhati üzerine analiz yapılması icap eder. Mroueh'nin yazısında ise bunların hiçbiri uygulanmamış. 22 adet esere yapılan göndermelerle iddiasına dayanak aramış Mroueh. Çok kısaca yazının yöntem yoksunu olduğunu söyleyebiliriz. İsminin başında dr. kısaltması bulunan Youssef Mroueh'nin hangi alanda phd sahibi olduğunu öğrenemediğim için metodolojik eksikliğini de nereye bağlayacağımı şaşırdım.

Yazının kısacık giriş bölümü oldukça "karanlık ve sisli" olmayı başarabiliyor. Zaten ilk cümlenin analitik bir soru, teoriye dair açıklama ya da konunun temellerine dair bir bilgilendirme yerine kesin bir sonuçtan bahsetmesi sosyal bilimler adabının çok uzağında kaldığını gösteriyor: "Batı Afrika ve ispanya'dan pek çok Müslüman’ın Kolomb'dan beş yüz yıl önce Amerika’ya ulaştığına dair pek çok kanıt bulunmaktadır". Peki, nerede bu kanıtlar? Hemen bu cümlenin peşinden "örneğin" diye başlamış. Konuya böylesi doğrudan bir giriş yaptınız. Tespitinizi (Müslümanlar Kolomb'dan 500 yıl önce Amerika’ya ulaştı) kesin bir dille ifade ettiniz. Bir adım öteye giderek "pek çok" kanıttan bahsettiniz ve artık örnek vereceksiniz. Örneğinizi nasıl seçersiniz? Kaynaklardan elde ettiğiniz kanıtlar arasından en yüksek kesinliğe sahip olduğunu düşündüğünüzü sunmaz mısınız? Peki, Mroueh'nin kanıt ne: Endülüs Emevi hükümdarı Halife iii. Abdurrahman zamanında, Afrikalı Müslüman denizciler, Palos de la Frontera'dan 'karanlık ve sisli okyanus'a açıldılar. Uzunca bir süre sonra pek çok ganimetle beraber 'merak uyandıran garip bir kıtadan' döndüler". Ne kadar açıkça ispatlıyor değil mi? bilmiyorum okuyan ne düşünür ama Mroueh bu muhteşem kanıtına başka bir değerlendirme yazmıyor. Verisinin ifadeleri kendisine Müslümanların Amerika’ya gidip gelmiş olduğunu açıkça belirtiyor olmalı ki hemen peşinden kurduğu cümlede bu kanıtını tartışmaya gerek duymamış. Şöyle diyor: "Müslüman denizcilerin Kolomb ve ardılı olan İspanyol kâşiflerle Yeni Dünya'ya seyahat ettikleri bilinen bir gerçektir [evident]". Sisli ve karanlık bir okyanus'a açılıp bir süre sonra zengin ganimetlerle döndükleri bu garip ve gizemli diyar [land] Amerika olmalıdır zira Amerika’yı keşfe giden Kolomb ve sonrasındaki İspanyollar yanlarına Müslüman denizcileri almışlardır, gibi bir sonuca varmamız gerekiyor sanırım. Bu şu ana kadar alabildiğine hastalıklı bir varsayım. Sanırım ilk etapta okuyucuda, “Müslümanlar becerikli denizcilerdir” ve “İspanyollar, Okyanus’a açılabilmek için onların bilgi ve tecrübelerine muhtaçtılar” önermeleri kabul ettirilmek isteniliyor.

"Eertvelt, Santa Maria" by Andries van Eertvelt - National Maritime Museum. Licensed under Public domain via Wikimedia Commons - http://commons.wikimedia.org/wiki/File:Eertvelt,_Santa_Maria.jpg#mediaviewer/File:Eertvelt,_Santa_Maria.jpg

Giriş’in son paragrafı, Hıristiyanların İspanya’da üstünlüğü ele geçirmelerinden ve ilginç bir şekilde 1550’den önce Güney Amerika’daki İspanyol yerleşimlerinde Müslümanların bulunduğuna dair iki belgeden söz ediliyor. Ama neden? Neden’i açıklamaya dair çabadan yoksunluğa artık vurgu yapmak istemiyorum. Zira bu değerlendirme, yazının kendisinden uzun bir hale gelecek. Batı bölümlemesinin Ortaçağ olarak nitelediği tarihsel döneme ait İslam eserlerinin inşasına benzer bir yapıyla karşı karşıyayız. Rivayetin varlığı, hadisenin gerçekliğinin kanıtı olarak algılanan bu tip eserlerdeki döngüyü kırmak için ilk çabaları sarf eden İbn-i Haldun’un tamamen yok sayıldığı bu tarz tarihçiliğin artık tarihte kalmış olması gerekir. Bu satırlar 1996 yılında Youssef Mroueh tarafından değil de ix.-x. yüzyılda Taberi tarafından kalem alınmış olsa içeriğin doğruluğu değil yazım usulü ve metodoloji kabul edilebilirdi.

“Tarihsel Belgeler” başlıklı ilk bölüm üç kısa kısma ayrılmış. İlk ikisi Müslüman tarihçiler tarafından yazılan iki eserde; Müslüman denizcilerin Atlantik’e [sisli ve karanlık okyanus] açılıp gizemli diyarlardan ganimetlerle dönmelerine göndermeler içeriyor. Üçüncü bölüm ise Kolomb’un, aile ismi aslında bir Arap isminden kökenlenen bir ailenin kızına âşık olması, bunlar tarafından hapsedilmesiyle açılıyor [Bobadilla ismi Ebu Abdilla isminden kökenleniyormuş bu da Sevilla hanedanı Abbadid’den geliyormuş]. Ardından bazı yer isimlerinin aslında Arapça’dan kökenlenmiş olmasıyla devam ediyor. Kolomb’un aşkının Amerika’nın Müslümanlar tarafından keşfiyle nasıl bir ilgisi olduğunu ne ben kurabildim ne de yazar bir açıklama yapma gereği duymuş [Chewbacca Defense]. Kolomb, Bahamalar civarında yerel dilde Guanahani olarak anılan bir adaya ulaşmış. Yazarımıza göre Guanahani kelimesi şöyle türemiş: Hani Arapça bir özel isimmiş, Guana kelimesi de İhvan’dan geliyormuş, yani adanın ismi Hani Kardeşler imiş. Tarihsel verinin kaynaklardan hareketle ortaya konamadığı durumlarda Toponomi ve Lingüistik’ten yararlanmak oldukça yaygın ve geçerli bir yöntemdir. Bunun yanında tarihi saptırmak için kullanılan yöntemlerin de başında gelir. Ama tarihi saptırmak isteyen insanlar bile iddialarını ispatlamak için yer isimlerinin kökenine inerken belli bir silsileyi lingüistik bakımdan inceleyip metodolojik olarak ortaya koyma çabası gösterirler. Eğer bu iş Mroueh’nin yaptığı kadar basit olabilseydi ben de Guanahani’yi şu şekilde açıklayabilirdim. Amerika Kolomb’tan önce denizciliği Çorum yakınında bulunan baraj gölünde öğrenen Çorumlular tarafından keşfedilmiştir. Zira Kolomb Bahamalar yakınında bulunan Guanahani isimli adada konaklamıştır. M.S. 7. yüzyılda Amerika’yı keşfetmek üzere yola çıkan Çorumlu denizciler, gördükleri kara parçasının Amerika olduğunu zannederek yanaşmışlar, umduklarını bulamayan denizcilerden biri “Gı ana hani bu amerika” diyerek tepkisini dile getirmiş ve adanın adı böylece ortaya çıkmış.

Gelelim “Coğrafi Buluşlar” başlığına, bunun birinci kısmında: Şerifü’l-İdrisi’nin Atlantik’e açılan Kuzey Afrikalı denizcilerin Atlantik’in sınırlarını keşfetmek için çıktıkları yolculuğun dördüncü gününde bir adaya ulaşmalarından ve bu adada bir tercümanın kendileriyle Arapça konuşmasından bahsettiğini aktarıyor. Sadece şunu yazmakla yetineceğim: xix. yüzyıl sonunda bir buharlı geminin Liverpool’dan New York’a ulaşması 20 gün sürüyordu. Sonraki kısımlarda da Müslüman denizcilerin Atlantik’e açıldıklarıyla ilgili İslami kaynaklara göndermeler mevcut. Beşinci kısımda ise Kolomb’a eşlik eden gemilerden birinin donatan ve kaptanlarının iki Müslüman kardeş olduğundan bahsediliyor. Yine aynı bölümde Kolomb’un gideceği rotaya dair bilgileri de Müslüman denizci ve coğrafyacılarından aldığına dair ifadeler yer alıyor. Kolomb’un rotayla ilgili ne kadar bilgi sahibi olduğu ve sahip olduğu bilgileri hangi kaynaklardan aldığını bilemiyorum, yazar da iddiasını ispatlayacak bir kaynak göstermiyor. Ancak yazarın denizcilik üzerine en ufak bir bilgisinin dahi olmadığını bu kısımdaki bir parantez sayesinde öğrenebiliyorum. İlgili parantezde Atlantik’i aşmak için 2.400 km. yol kat edilmesi gerektiği belirtilmiş. Denizde kullanılmayan bir ölçü birimini cahillikten başka hangi sebep kullandırır?

Son bölüm “Arapça (İslami) Yazıtlar” başlığını taşıyor. Burada tamamen araştırma eserlere ve yanlış anlamalara dair bir metinle karşı karşıya kalıyoruz. Birinci kısma göre Müslümanlar Kuzey Amerika’ya ulaşmakla kalmamış, Misisipi’den içeri girerek iç bölgelere de ulaşmış hatta kıtaya fil götürmüşler. Aylarca süren bir okyanus yolculuğuna fil götürmek çok mantıklı görünüyor gerçekten! Pre-modern dönem deniz yolculuğunda en büyük problem suydu. Menzili belirleyen ana etken, gemi mürettebatına yetecek suyu taşımaktı. Mürettebat sayısı arttıkça gemide depolanacak su miktarı azalırken su kullanacak şahıs sayısı da artıyordu. Böylesi bir zamanda gemiye fil almak, hayvanı sususluktan öldürmeden açık denizde yol almak büyük bir risk olmuştur.

İkinci kısım, tartışmaları alevlendiren, Küba’daki cami meselesini içeriyor. Pek çok internet sitesinde, Kolomb’un dağ tepesinde bir camiden değil, tepesi camiye (hatta daha ziyade minareye) benzeyen bir dağ gördüğünü yazdığını açıklamışlar. Kolomb’un seyir notlarının orijinaline giderek bu konunun kapatılabileceği çok açık. Sonraki kısımları kısaca geçeceğim zira haklarında benim bilgim olmadığı gibi ilgili yazı da sadece bir takım ikincil eserlerin söylediklerini hiçbir eleştiri yöneltmeden aktarıyor. Kolomb gelmeden önce bölgede zencilerin bulunması, bölgede kullanılan silahların metal bileşiklerinin Arap silahlarına benzemesi, kullanılan mendillerdeki işlemelerin birbirine benzemesi (bu benzerliklerin neyi içerdiği ne yazılı ne de görsel olarak ifade edilmemiş), Kuzey Amerika’da VII.-VIII. yüzyıllardan kalma İslam okullarının bulunması ve taşlara kazılı Kufi sembollerin bulunması (bunlara ait görsel kanıtlar yazıda bulunmamakla birlikte başka bir sitede reprodüksiyonlarını gördüm, ne doğrudur ne de yanlıştır denilebilir cinsten), Kuzey Amerika’da kıta yerlileri tarafından 565 yerleşim yerine Arapça kökenli isimler verilmiş olması gibi iddialar ardı ardına sıralanmış.

Kuzey Amerika'da bulunduğu iddia edilen Arapça semboller.

Son söz olarak, bu kanıtlar(!) ışığında Müslümanlar’ın Amerika’ya ayak basmalarının bininci yıldönümü kutlanmalıymış.

Not: Mroueh'nin ve bu iddiayı tekrarlayan başkalarının yazılarına dair çok daha detaylı ve yetkin bir eleştiriyi şuradan okuyabilirsiniz. Aynı yazıda vii. ve viii. yüzyıllardan kalma olduğu belirtilen yazıtların Barry Fell tarafından ortaya çıkarıldığı, Fell'in Arkeolog olmadığı gibi Arkeolojik belgeyi değerlendirmesinin de tamamen hatalarla dolu olduğu ifade edilmiş.

Not2: Mroueh aynı yazıyı 2012 yılında bir kere daha yayınlamış, bu yazıda içerik aynı kalmakla beraber görsel kullanımı dikkat çekiyor.

Mevlana'ya Mektup

Hedef olarak Mevlana'ya çok uyumlu, para ödüllü, bir yarışma yapılıyormuş. Üniversite öğrencileri Mevlana'ya mektup yazacaklar, araştırmacılar da Mevlana'yla empati yapıp, mektupları Mevlanaymışçasına değerlendirip, en güzellerinin yazarlarına ödül vereceklermiş. Ben paragöz bir insan olmadığımdan kendi mektubumu buradan yayınlayacağım.

       Selam Mevlana,

Naber? Benden iyilik sağlık. Burada geri dönüş alamadığım için kasıyor biraz. Keşke msn olsaydı. mevlana@cennet.ccc gibi bir adresin olurdu tahminen. Buralar bu aralar biraz karışık. Senin için "ne olursan ol, gel" dedi ama "geldiğin gibi kal" demedi diyorlar. Bilmiyorum çağırırken niyetin neydi.

İyilik, sağlık dedim ama dostun Şems gözaltında yaşamak nasıl bir şey iyi bilir. Cümle memleket ahalisi doğru bildiklerimizi sevmekten ötürü gözaltındayız. Dolayısıyla biraz canımız sıkkın. Neyse ya sen boşver bunları. Dosta özlemin kahrını çekmişsin, hasbihale devam et. Biz başımızın çaresine bakarız.

Sevgili Mevlana, bilmem mutlu olur musun ama buralarda bayağı popülersin. Düşünmeyi, okumayı sevmeyen ne kadar memleketlimiz varsa bir sana bir de Can Yücel'e hayran. Geçenlerde fincan/can kafiyeli bir şeyler karalayıp altına "Hz. Mevlana" yazdım, felaket tuttu. Bunun için kusura bakma. Arada da zam/dam, cam/dam kafiyeli şeyler yazıp altına "Can Baba" yazıyorum ("dam" derken farklı bir şeyi kast ediyorum, sanat oluyor). Ondan da bayağı popülarite sağlıyorum. Genelde de işler böyle yürüyor bu tarafta. Sahtekarları seviyor, baş tacı ediyoruz. Şimdi yiyeceğini bilsem "Eee! Ne demiş Mevlana" diye başlayacağım ama...

Valla Mevlana sana ileri görüşlü filan diyorlar ama hiç de öyle değilsin. Cilt cilt yazmışsın, biz pek sevmiyoruz uzun işleri. Kısacası özet geçeydin ya.

Neyse ya ben bile sıkıldım. Öptüm, kib. 

Zevk Propagandası

Çekirdek çevrem haricinde kalan tanıdıkların %90'ında beni çok rahatsız eden bir ayrım var. Aslında çekirdek çevremdeki insanlar da bu iki kategoriden birine giriyordur da ne kadar yakınlaşırsanız karşınızdaki insanların kusurlarını o kadar az görüyorsunuz. Kötü zevk sahibi olan tanıdıklar sürekli kendi zevklerinin o kadar da kötü olmadığını ispatlama peşindeler (bana ne kardeşim). İyi zevk sahibi tanıdıklar ise, sanki bu zevkleri doğal olmayan yollarla kazanmış gibiler. Kendilerini zevkleriyle tanımlıyorlar. Zevklerinin yüceliğiyle tafra yapıyorlar. Bahsi geçen zevkler üzerinden kendilerine pay biçiyorlar (beyler o beğendiklerinizin hiçbirini siz üretmiyorsunuz).

Bu iki gruptan kötü zevklere sahip olanlar kesinlikle daha katlanılır. Zevk propagandasına maruz kalacağıma Ayna'nın yeni albümüne maruz kalırım daha iyi. 

Neden Seri Katiller Oluyorlar?

Google efendi’ye “seri katil” anahtarını girdiğinizde neredeyse tamamı birbirinin kopyası bir sürü bağlantıyla karşılaşabiliyorsunuz. Bunlar arasında en derli toplu olanı www.polisiye.com adresinde ikamet eden sitedir (Türkçe siteler arasında). İngilizce sitelere bakarsanız, oldukça fazla sonuca ulaşabilirsiniz, bunlar arasında ise benim en sevdiğim www.crimelibrary.com ve onun seri katillerle ilgili alt bölümü. Ama ne yazık, bu siteyi Türkiye’de keşfeden ilk şahıs ben değilim. Fikret Topallı siteyi benden çok önce keşfetmiş ve hiç de ahlaki olmayan bir şekilde kullanmış. Sitedeki yoğun emekle, iyi araştırılarak yazılmış yazıları kelimesi kelimesine çevirerek kitaplaştırmış kendileri! Seri Katiller I ve Seri Katiller II başlıklı kitaplarının hiçbir yerinde siteyle ilgili en ufak bir gönderme bulunmuyor. Bu konuyla ilgili daha sonra bir yazı kaleme almayı düşünüyorum.

Seri katiller dünyanın her yerinde ilgi çekerler. Türkiye’de de bu ilgi mevcuttur. İlginin boyutlarını ölçmek mümkün değilse de yönelimi daha ziyade “Neden bizde seri katil çıkmıyor?” sorusuna endekslidir. Gerçekten, neden? Bu yazı bu soruya cevap veremeyecek. Belki bir başka yazıda da insanımızın Mesih’i bekler gibi hasretle, umutla içimizden çıkacak seri katili bekleyişi üzerine bir iki satır karalarım.

Seri katiller üzerine tüm meramımı anlatmaya kalkışırsam bu yazının bir sonu olmayabilir. Bu yüzden şimdilik bir girizgâh yapıp ilerleyen dönemde konunun farklı boyutlarını değişik yazılarda irdeleyeyim. Bu yazıdaki konumuz “Neden seri katil oluyorlar?” sorusuna dair olsun.

Bizlerle aynı türden, aynı metabolizmayı paylaşan bir canlı nasıl oluyor da seri cinayetler işleyebiliyor? Bu insanlar vicdandan münezzeh kalmayı nasıl başarabiliyorlar? Bir seri katili seri katil yapan nedir?

Kişi kendinden bilir işi, işte bu yüzden kendi duygusallığımıza saplanıp, seri katilleri de kendi dürtülerimizle değerlendirmeye çalışırız. Ne var ki seri katilleri tamamen farklı bir düzenek olarak görmeliyiz. Aksi takdirde senin benim gibi bir insanın soğukkanlı cinayetler işlemesine bir açıklama getirebilmemiz mümkün değil. Bizler seri katiller tarafından katledilen insanlara kurban deriz. Bir seri katil asla bu tanımlamayı kullanmaz. Seri katiller kurbanlarını nesneleştirir. Nesneleşmiş bir varlığa yönelik acıma duygusu taşımaz. Bu anlamda hekimlere benzetebiliriz. Mesleğinde yeterince zaman geçiren hekimler hastalarını nesneleştirme eğilimindedirler. Böylece hastayla duygusal bağ kurmadan gerekli prosedürleri gerçekleştirebilir ve gündelik hayatlarına devam edebilirler. Seri katiller, içinde yüce bir amaç barındırmaksızın, sadece kendi arzularını tatmin etmek amacıyla nesneleştirme işini eylerler. Bu da doktorları olduğu gibi seri katilleri de vicdanen sorumsuzlaştırır. Sıradan insan normları çerçevesinde vicdan kavramı seri katile yabancıdır. Ancak vicdan mefhumu tamamen ortadan kalkmış değildir. Kurbana yönelik bir vicdan azabı çekilmese bile, eylemin kendisine yönelik vicdan azabı çeken seri katillerin varlığı bilinmektedir.

Seri katiller üzerine kafa patlatan insanların boğuştukları en önemli soruların başında “Bir seri katili seri katil yapan nedir” gelir. Bu sorunun cevabının bulunmasıyla potansiyel seri katillerin bu potansiyelinin ortaya çıkmasının önlenebileceği düşüncesi hâkimdir. Seri cinayetler işlemeyi bir hastalık olarak görürsek, bu hastalığın erken teşhisine yönelik bir çabadan söz edebiliriz. Bu çaba çok farklı disiplinler tarafından ortaya konulmuştur. Şu ana kadar kesin bir sonuca ulaşılamasa da pek çok farklı disiplinden araştırmacılar hepsinde doğruluk payı olan pek çok farklı teori atmışlardır ortaya. İlk denemeler 1960’lar sonrası seri katil cinayetlerinin* artışıyla beraber FBI’nın ilgili birimleri tarafından yakalanan seri katiller üzerine yapılan araştırmalarla gerçekleştirilmiştir. Bu araştırmalarda seri katillerin ortak özellikleri tespit edilmeye çalışılmıştır. En temelde, psikanaliz yüzyılında yaşıyor olmanın da etkisiyle, seri katillerin çocukluklarına inilmiştir. Tespit edilen üç kesişme noktası, Türkiye’de de bir dönem çok satan kitaplar arasına giren A’dan Z’ye Seri Katiller Ansiklopedisi’nde “Üç Temel Davranış” olarak başlıklandırılmıştır. Çocuklukta; memeli hayvanlara eziyet etmek, altını ıslatmak ve küçük çaplı da olsa kundaklama. Bu üç özellik büyük bir oranla bulunsa da olmazsa olmaz değildir. Bu ilk araştırmalar genelde seri katil vakalarıyla ilgilenen FBI ajanları tarafından gerçekleştirilmiştir. Aynı araştırmalarda seri katilleri kategorize etme çabası da göze çarpar**. Kategorizasyon daha ziyade seri katilleri yakalama pratiğinde kolaylıklar sağlaması açısından geliştirilmiştir.  Antropologlar da seri katiller üzerine söz söyleyenlerdendir. Onların görüşlerini kabaca tarif etmeye çalışırsak; her insanda, avcı-toplayıcı dönemlerden kalan bir karanlık nokta bulunur. Modern insan çoğu zaman bu karanlık bölgeyle temas etmeden, varlığının bile farkına varmadan hayatını sona erdirir. Fakat kimi insanlar bir şekilde antik noktayla bağ kurar ve onun esiri olur. Bu teori cevaplardan çok sorular türetse de yabana atılmayacak gerçekler ifade eder. Nörologlar ise beynin yapısını irdeleyerek, sıradan insan beyniyle seri katil beyni arasındaki farkları tespit etmişlerdir. Beynin ön loblarındaki yoğun aktivite, seri katil beyninin çeşitli uyaranlar söz konusu olduğunda sıradan insanlara göre farklı reaksiyonlar içine girmesi nörolojik bakımdan keskin bir ayrılık bulunduğunu ortaya koydu. Ancak bu çalışmalar, yeterli derecede dokümante edilmediği gibi ortaya bir ispat koyabilecek ölçüde fazla denek üzerinde uygulanmadı. Yine de ortaya çıkan sonuçlar zihin karıştıran cinstendi. Genetik çağında yaşıyor olmamızın etkisiyle genetik bilimciler de seri katiller konusuna el attılar. Onlar daha ziyade antropologların teorilerine destek olacak verilerle çıktılar karşımıza. Antropologların “karanlık nokta” diye isimlendirdikleri mekanizmaya genetikçiler “baskılanmış bir gen dizisi” adı verdiler. Fili tanımlayan körler klişesini savurmanın tam zamanıdır.

Tüm bu tanımlama çabalarının ardından bir seri katili seri katil olmaya iten etkenlerin bir dökümünü yapabiliriz.

(1) Genetik hikâye*** – Antropolojik Miras: Uzun insanlık tarihinin ilk dönemlerinde insanlar avcıydılar. Üstün tuzak kurma ve alet kullanma becerisi insan’ı tüm diğer canlılar arasında en tehlikeli predatör kılıyordu. Yenebilecek her türlü avı ele geçirecek bir yöntem üretiyordu insanlar. Her değişik türden av için, hatta aynı türden avlar için onlarca farklı metot geliştirebiliyordu****. İnsan; açlığını gidermek için, kendini korumak için, giyinmek için, alıştırma için ve en garibi de zevk için öldürüyordu. Diğer canlıların aksine kendi türüne karşı da çok acımasızdı. Herhangi bir görünür amaç olmaksızın kendi türünü öldürebilen iki soydan biriydi insan. Diğeri ise yunuslar… Yunuslarla insanların tek kesişme noktası bu da değil. Her iki tür de üreme amacı olmaksızın, sadece zevk için sevişiyorlardı. Hatta erkek yunuslar yavrusu olan dişiler yeniden çiftleşmeye hazır olsunlar diye yavrularını öldürmekten de geri durmuyorlar/dı*****. İnsanlık iletişim metotlarını karmaşıklaştırdı, lisanı ortaya çıkardı. Lisan soyutlaştı. Düşünce de lisanla beraber soyutlaşma eğilimi gösterdi. Felsefe ortaya çıktı. Toplumsal yaşam gelişti. Hukuk, ahlak vb kavramlar birlikte yaşayabilmek için elzem hale geldi. İnsan elindeki kanı temizlemek için gönülsüz bir uğraş verip, durdu. Hukuk; öldürmenin hangi durumlarda “hak” olduğunu tanımladı. İnsan öldürme eylemini belli kalıplara soktu. Avcılardan gelen kimi soyların tırnakları arasında kurumuş kan kaldı. Bunların büyük bölümü tırnaklarının arasında karartılara anlam veremedi. Ancak bazı bireyler, farklı etkenlerin de iteklemesiyle, tırnak aralarındaki kanın kokusunu en derinlerinde duydular. Dünyadan Güneş’e gidip gelecek uzunluktaki DNA dizileri arasındaki genetik şifrenin çözümüne ulaştılar, antropolojik miraslarına sahip çıktılar******.

(2) Beynimiz Bizi İçten Kuşatan Hapishane: İster inanın, ister inanmayın beyaz yaşmağının altından ak pak perçemleri süzülen, pembe yanaklı, tonton ninelerinizin dahi içinde karanlık bir yan var. Onlar da zaman zaman yasaklara karşı gelmek istiyorlar. Kimimize çok sıradan gelecek sebeplerle birilerine zarar vermeyi düşlüyorlar. Bir şekilde bu yazıyı bulup okumak da, vakit ayırıp yazmak da vahşetin çağrısına uymaktan başka bir şey değil.

(3) Çocukluk Yaşantıları: Kişiliğin oluşmaya başladığı devrede gerçekleşen istismarlar pek çok seri katil hikâyesinde yer bulur. Hatta seri katilleri konu alan kitapları okur, filmleri izlerken “Acaba nasıl bir çocukluk geçirdi de bu hale geldi?” sorusunu sormadan edemeyiz. Gariptir literatüre “seri katil” tanımının geçmesine sebep olan Ted Bundy’nin sıradan bir çocukluk geçirdiği tahmin ediliyor. Aslında kişisel tarihinin bu bölümüyle ilgili bilgiler kıt ve çelişkili. Ancak ne olursa olsun çocukken suiistimale uğramış, yatkın bireylerin seri cinayetler işleme ihtimalleri daha yüksek.

(4) Cinsellik: Her türden cinsel sapkınlık ya da rahatsızlık kişinin potansiyel seri katil olmasına etki eder. Aşırı düşkünlük, pedofili, iktidarsızlık vs. Hatta seri katil tanımlamasının yapılabilmesi için cinayetlerin içerisinde cinselliğe yönelik bazı güdülerin olması gerekliliğini savunanlar da mevcut.

Listeye yeni maddeler ekleyip bu uzun yazıyı daha da uzatmak niyetinde değilim. Şimdilik son olarak yukarıdaki maddelerin herhangi birinin kişiyi seri katil yapmayacağını, hatta tamamının bulunmasının dahi bir insanı bu yola sürüklemek zorunda olmadığını belirteyim. Sonrası sonra…

* Aslında seri katil tanımlaması ilk kez Ted Bundy için kullanılmıştır.

** Kategorizasyon başka bir yazının konusu olacaktır.

*** MOA geni üzerine küçük araştırmalar yapmak okurun ilgisini çekecektir.

**** MO (Modus Operandi) yani öldürme yöntemi seri katilleri tanımlamak ve yakalamak için incelikle tepit edilen ve önem verilen bir husustur. Bu da gelecekteki yazıların konusu.

***** Ah Freud, cinsellik hançerini zihinlerimizin derinine kadar öyle bir sapladı ki bu benzerliklerden işkillenmemek elde değil. Fakat Adler ve takipçileri de Freud’un güvenilirliğine sıkı bir yumruk attılar. Böylece bazı edimleri şüphe etmeden cinselliğe bağlayabilmemizin önü kapandı. Ancak bu kadarı da tesadüf olamaz! Denizin sosyal memelileri avlanma metotlarını çeşitlendirmek konusunda da o kadar yetenekliler ki…

****** Bu tanımlama altında, seri katillere yönelik bir olumlama ya da tebrik etme amacı güdülmemiştir. Yazar seri katillerin seçilmiş kişiler olduklarına dair bir inanış taşımamaktadır. Yazarın inancı insanların içerisinde her türlü kötülüğe karşı eğilim olduğuna, bu eğilimi irade marifetiyle yenebilen insanların seçilmiş olduğuna dairdir.

Atlas Tarih: Bir Eleştiri

Atlas Tarih Dergisi’nin ilk sayısı ellerimde. Benim düşünceme göre bir derginin ilk sayısı özenle hazırlanmalı. Dergi zaman içinde tekâmül edip belirli bir çizgiye oturur, moda tabirle değişerek gelişir. Ancak bahsetmek istediğim husus bunun biraz ötesine geçiyor. Derginin sayfa yapısı, bölümlendirilmesi, değişik konuların katılması zaman içinde olur. İlerledikçe dergi de ilk halinden daha güzel, alımlı hale gelir. Fakat ilk sayıdan başlamak üzere belirli bir özen beklenir dergilerden. Atlas Tarih'te bu özeni göremedim maalesef. Tek bir makaleden hareketle bir miktar eleştiri yapacağım. Denilebilir ki derginin tamamına bakılmadan eleştiri yapılır mı? Buna şu şekilde karşı duracağım. Bir derginin başında editör varsa, derginin tamamının aynı özenle çıkmasından sorumludur ve bir bölümde yapılan hatalar, derginin tamamını töhmet altında bırakır. Ben aşinası olduğum bir konuda yapılan fahiş hataların ardından uzağında kaldığım konuları ele alan yazıları şüpheyle okumaya başladım. Bir süre sonra da bu şüphe beni dergiden soğuttu.

Şimdi beni dergiden soğutan makaleyi irdelemeye çalışayım. Derginin yirmi beşinci sayfasında Behice Tezçakar imzasıyla arz-ı endam eden yazı “İngiliz Gözüyle Şeyh Said İsyanı” başlığını taşıyor. İddialı bir başlık bu. İnsanı beklentilere sürüklüyor. Ancak makale içerisinde bize sadece tavşanın suyunun suyu sunuluyor. Kısaca Susan Meiselas’ın gözüyle Şeyh Said İsyanı başlığı konulsa içerikle daha uyumlu olacakmış sanki! Zira Meiselas’ın “Kurdistan: in the Shadow of History” başlıklı kitabından kimi bölümlerden yararlanarak hazırlanmış. Meiselas’ın bir fotoğrafçı olduğu ve kitabı Türk okurunun aşinası olduğu Martin van Bruinessen ile beraber kaleme aldıklarını kısa bir internet araştırmasından sonra öğreneilirsiniz. Bruinessen’in adı yazıda anılmıyor. Kitap içerisindeki malzeme hiçbir eleştiriye, çapraz sorguya, karşılaştırmaya tabi tutulmadan hoyratça kullanılmış.

Yukarıdaki paragrafı daha da vahim duruma getiren kitaptan alınan dokümanların kullanımında hatalar olması! İlk etapta şöyle bir hataya dikkat çekelim. Kitapta Cumhuriyet gazetesinden kimi görseller makale içerisine alınmış ve bu görsellerin içerisindeki eski yazı metinler de güya latinize edilmiş. Tek örnek vereceğim. “Silvan’ın karibinde (yakınında) tayyarelerimiz asilere hücum etti” şeklinde ifade edilen cümlede italikleştirdiğim “karibinde” değil gayet de “garbında” yazılı! Bir de karibindeyi okuyucu anlamaz mantığıyla sadeleştirme gereği duymuşlar. Karibinde’nin “kaf”la garbında’nın ise “gayın”la yazıldığını iyi bir sene geçiren birinci sınıf öğrenciler dahi bilirler. Tek örnek dedim ama bunu da almadan geçemeyeceğim: “Kıtamız isyanın merkezine yetişti” diye latinize edilen bölümdeki kelime "isyan" değil “usât” olacak. Bilmem sadeleştirmek gerekir mi?

Bir de yorum kısırlıkları, araştırma eksiklikleri var. Gerçi bir kitaptaki dokümanın haricinde araştırma yapılmadını belirtmiştim zaten. Bu kitaptaki bir İngiliz belgesi “İşte O Rapor” damgasıyla, magazin mantığıyla sunulmuş. Ancak "o rapor"da ne var? Orasını ben çözemedim. Behice Hanım bu tek belgeye bakarak, İngilizlerin Şeyh Said İsyanı’nda bir rol oynamadıkları yargısını aşağı yukarı çıkarmış. Tabi yasak savmak için çeşitli ifadelere başvurmuş. Bahsi geçen belge İngiltere’nin o dönemdeki Türkiye Büyükelçisi tarafından hazırlanmış tipik bir dışişleri raporu. Belgenin İngilizce aslına metinde yer verilmemiş. Dolayısıyla Türkçe çeviriye bağımlı kalarak yorum yapmak mecburiyetindeyim. Türkçe çevirinin sonunda deniliyor ki: “c. Garip bir biçimde, İngilizlerin Kürt hareketini herhangi bir şekilde kışkırtması veya bu harekete dahil olması yönünde küçük bir bilgi sızmış veya sızdırılmış… Şeyh Said’in Diyarbakır’ı aldıktan sonra Gezireh vasıtasıyla İngiliz makamları ile irtibat kurmayı umut ettiği bildirilmiştir. Bu şimdiye kadar İngiliz faaliyeti hakkında gazete yazılarında yer alan tek haberdir.” Bu cümlelerde benim gördüğüm muğlaklıktan ibaret. Bahsi geçen belgeye dayalı olarak İngilizlerin konuya dahli olduğu yorumunu da olmadığı yorumunu da getirebilirsiniz. Dolayısıyla bu konudaki İngiliz görüşünü ve gerçeğe en yakın sonucu elde etmek için Foreign Office vesikaları arasında biraz vakit geçirmek, dönemdeki gazete yazılarını, hatıratları vesaireyi iyi bir taramak gerekir. Yoksa başkasının karnından konuşarak dergicilik yapmaya gerek yok! İnternet ortamında pek çok birey “bir kitap okudum, olay öyle değilmiş abi” diyen insanlarla dolu… Koca dergiye 10 lira verilmesi için ekte verilen kitaptan başka sebepler de olmalı….

Bir Demir Leblebidir Çiğneyene Aşk Olsun

Bu kişisel yazıyı, beni tanımayan bir insanın okuma zahmetine girmesine gerek yok. Anlatacağım hikâye, son dönemde yaşadığım büyük hayal kırıklığının tarihine bir göz atma amacı taşıyor. Bir aşkı anlatacağım. Bu aşkı paylaşmayan tanıdıklarımın da okumasına gerek yok doğrusu.

Antik çağlar kadar eski görünen bir zamanda, babam sigaralarını yer gibi uç uca eklerdi. Arzum Apartmanı’nda otururduk. Çocuk aklımla yanlamasına uzayıp giden binanın neden dikine uzatılmamış olduğunu düşündüğümü anımsıyorum. Dallas, ben o apartmanda çocukluğumu geçirirken yayınlanırdı. Ve ben tüm benzinliklerin altında petrol kuyuları olduğunu zannederdim. Yatmaya gönderilmeden önce ucundan kıyısından gördüğüm Dallas olmasaydı petrol kuyusunun ne olduğunu bilmeyecek ve yukarıdaki hataya da düşmeyecektim. Bizi biz yapan, çeşitli yargılar vermemizi sağlayan; hatalar, olmadık çıkarımlar yaptıran hep bilgi birikimimiz. Ancak aşk dediğimiz, âşık olmak dediğimiz; bilgi birikimimizden tamamen muaf... Tüm birikimimizle uğraşsak da tanımlayamadığımız bu olgu konusunda birikimimiz, nerede durduğumuz gibi mefhumlarla çıkarım yapmaya çalışmak ne kadar da gülünç oluyor. Necip Fazıl metafizik üzerine yazarken “madde”nin varlığını tamamen reddetme ifrâdına kaçıyordu. Maddeyi reddederken de beş duyumuzun toplamıyla birden algılayamadığımız, şairin deyimiyle “künhüne varamadığımız*” bir “şey” nasıl var olabilir argümanına başvuruyordu. Gerçekten de aşırı. Ancak bir mefhumun künhüne varmaktan bahsettiğimizde künhüne varmayı asla başaramadığımız aşk’ı hatırlamalıyız. Aşk’ın kimyası, simyası, fiziği, metafiziği… Aşkın künhüne varmak? Aşk’ı algılayabileceğimiz tüm donanımı elde etsek bile bir yanının eksik kalacağı aşk üzerine tek kesinliktir*.

Arzum Apartmanı’nın birinci katında, camlarında demirden kafeslerin olmamasına rağmen hiç korkmadığımız dairede, TRT spikerleri oyun durduğunda sakatlarla konuşmak için sahaya girerken henüz babam sigaralarını hiç durmadan içerdi. Maltepe o zamanın iyi sigaralarındandı sanırım. Ben henüz farklı sigaraların farklı tatları olabileceğini bilmiyordum. O beyaz sigaradan, önce babamın ciğerlerine sonra da geniş salona akan dumanlar mistik bir görüntü yaratırdı. Havayı biraz boğar, görüşü kısıtlardı. Sarı Fırtına gerçekte olduğundan bile daha hızlı görünür, hatta zaman zaman görünmezdi. Sarı Fırtına olmak isteyemezdiniz. Olsanız bir zararı yoktu gerçi. Ancak Sarı Fırtına’nın yaptıklarını yapabileceğinize inanamazdınız. Bir çocuğun hayal dünyasında (en azından benimkinde) He-man olabilmenizin önündeki tek engel o koca kılıç sırtınızda bir yerlerde dururken ödlek prens Adam’ın kimseye göstermeden salınabilmesiydi. Devre arası olduğunda babam odayı havalandırmak için Balkonun kapısını açar, bir öncekine eklediği sigarasını tüttürmek için beni de yanına alır balkona çıkardı. Bir şeylerden şikâyetçiydi hep. Aksayan bir şeyler vardı. Bir yandan şikâyetlerini anlatırken diğer yandan da mavi gözlerde nadiren görebileceğiniz bir sıcaklıkla, kendisi bile farkında olmadan aşkını anlatırdı. Zaman içerisinde aynı hedefe yönlenmiş pek çok kimsenin aşkları üzerine okuduğumda hepsinin de babamın bakışlarında özetlenen o imkânsız tanımı bir yerlerinden tutmaya çalıştıklarını görüp balkondaki çocuk kadar, belki ondan bile fazla heyecanlandığımı gördüm. Kelimeler babamın ağzından üzerini sis kaplamış bir derenin oluşturduğu çağlayanlar gibi dökülürken onu saran aşkın benim de yavaş yavaş içime işlediğini şimdilerde anlıyorum. Sözlerin çağlayanı, içimde kendisine göre bir mağara açıyor, mağarasına yerleşip katılaşıyor, katılaştıkça ısınıyordu…

Bir çocuk neden sevdiğini asla sorgulamaz. Sevgisine bir sebep aramak için uğraşmaz. Erkeklerse hep çocuk kalırlar. Zaman içerisinde sevgiye dair sordukları tek sebep sorusu, kendilerine yönelik sevgi üzerinedir: “Beni neden seviyor?”. Ancak kendi sevgisi için bir sebep aramaz. Arandığında bulunabilir, yine de bulunanlar cevabı tam olarak karşılamaya yeterli gelmeyecektir. Bir şeyler hep eksik kalır. Üstelik burada bahsetmeye çalıştığım sevgi mazoşist bir sevgidir. Tepegöz’ün yumurtası gibidir. Sopalar üzerimize indikçe artar bağlılık. İlk yarıda üç gol attıktan sonra, ayaklarımızı uzatıp rahatladığımızda üç gol yiyip bize feleğimizi şaşırttığında inadına artar sevgimiz. Gidip sekiz gol birden yediğinde kendi acımızı unutup bağrımıza basmak yaralarını sarmak isteriz. Buna izin vermese de… Aşk zaten karşılık bulamadıkça perçinlenmez mi? O bizi ittikçe yapışırız. En güzel ağabeylerimiz aşklarından kanser olup hayata veda ederken, bizde bu aşkın ilk kıvılcımlarının çakmasına sebep olanlara sövmek aklımıza gelmez.

Kim bilir kaç tane Türk filminde başrol oynayan köylü kızı dışarıdan müdahaleyle yalancı bir medeniyetin kıyafetine bürünüp kendisini horlayanlara günlerini göstermiştir. Oysa biz, ekranın diğer tarafındakiler o kızı, o köylü haliyle sevmişizdir. Şehirli urbalara büründüğünde dahi içinde olduğunu bildiğimiz köylü kızı özleriz. Her an eğreti kıyafetinden soyunup köylü haliyle geri dönecek umuduyla bekleriz. Arzum Apartmanı*’nda tutulduğum aşkın nesnesi de kendi arzusuna muhalif bir şekilde kıyafetlerinden soyunuyor, soyunduruluyor yıllardır. Yalnız arada büyük bir fark var. Köylü kızı yeni urbalarına bir öncekiler kadar uyumlu bir şekilde girse de benim aşkım yeni urbalarıyla bir canavara dönüşüyor. Bu dönüşüme bu sene de dur diyememiş olsak da köylü kızın, üstelik üzerine oturmayan kıyafetlerinden sıyrılmasını, tekrar bizim olmasını umutla, hırsla, öfkeyle bekliyoruz.

Amoris vulnus idem sanat, qui facit…

* Künh deyince, bu blog’un isim babası her ne kadar Gelibolulu Âlî olsa da Necip Fazıl’ın da bu büyülü kelimenin benim zihin dünyama girmesindeki katkısını yabana atmamam lâzım.
** Bu tanımı ve daha neleri bana hediye edene, dünyanın tüm teşekkürleri bir araya gelse de karşısında hiçbir kıymetleri olmayacağı için teşekkür etmiyorum.
*** Apartmanın isminden kelime oyunu yapmamak için kendimle nasıl bir savaş verdiğimi bilemezsiniz.

Kim Kurmuş Bu Paradigmaları Biz Burada Yoğ İken

Doksanlı yılların sonuyla iki binli yılların başında tanıştım Cemal Kafadar’ın yazılarıyla. Şimdi yazılarından dört tanesini yeniden okuduğumda, aslında Cemal Kafadar’la o dönemde tanışmamış olduğumu algılayabiliyorum. Zira bahsi geçen zamanlarda Osmanlı tarihinin yerleşik söylemini içselleştirebilmiş değildim. Hiç bitmeyecek öğrencilik ve öğrenim sürecimin o kadar başındaydım ki tarih yazımının statükosuna yapılmış saldırıları anlayabilmem muhaldi. Kısacası Kafadar’ın kıymetini hakkıyla verebilmek için öncelikle ortanın üstü düzeyde bir tarihsel formasyona sahip olmanız gerektiğini söylüyorum.

Tanıtımını yapmaya çalışacağım kitap “Kim Var İmiş Biz Burada Yoğ İken: Dört Osmanlı: Yeniçeri, Tüccar, Derviş ve Hatun” başlığını taşıyor ve Metis Yayınları arasından çıkmış. Farklı zamanlarda yazılmış dört makalenin birleşimi olan bu kitaptaki yazıların temel özelliği yerleşik kabullere eleştirel sorularla yaklaşıp bu kabullerin aslında kabullendiğimiz kadar kabullenebilir olmadığını göstermek.

“Giriş” bölümünde karmaşık felsefî labirentlere dalmadan kitabı oluşturan düşünsel altyapıyı nasıl kurguladığının ipuçlarını veriyor. Bu bölümde Karac’oğlan’dan Cemal Süreya’ya uzanan geniş ölçekli göndermeler “nasıl” bir tarihçiyle karşı karşıya olduğumuzu da beyan ediyor. Sadece bu bölüm bile bir “nizamname tarihçisi”nin yazdığından çok daha fazlasını vaad ediyor. Felsefî temellerini gizli kapaklı da olsa sergilerken modernizmi tamamen reddetmeden post-modern yaklaşımını sergiliyor Kafadar, üstelik post-modernizmin adını anmadan.

“Yeniçeri Nizamı’nın Bozulması” üzerine başlıklı ilk makale ele aldığı tek olaydan çok daha mühim bir meseleye temas ediyor. Bu mühim meseleye değinmeden önce bahsettiğimiz “tek olay” üzerine bilgi verelim. Kafadar bir yeniçeri hakkında bulduğu erken tarihli bir kayıt üzerine kurgulamış makalesini. Esasında böyle tek belgeden çıkış alan yazılar yoğun eleştiriler alır. Ancak Kafadar bu belgeyi yargı koymak ya da tespit yapmak için kullanmıyor. Ele alınan belgeden yeniçerimizin mal mülk edindiğini öğreniyoruz. Yeniçeri düzeni üzerine konulmuş yargılara ve yapılmış tespitlere muhalif bu belge üzerinden sorular ve sorgulamalar başlıyor. Lisans terbiyesi almış tarihçilerin kabullendikleri yargıları yeniden sorgulamalarını ihtar ediyor. Daha fazla ipucu vermeden bu bölümle ilgili yazdıklarıma son vereceğim. Tabi bir hususu daha eklemek lazım, bu kısacık yazının bir diğer önemi de çeşitli “milatlandırma” faaliyetlerinin ne kadar hatalı olabileceğine dair zihne soktuğu hançerler. “X tarihte Y kurumunda başlayan Z faaliyeti bahsi geçen kurumun bozulmasını başlatmıştır” gibi bir formülasyon kullanan yerleşik paradigmanın bu tutumunun bizi yanlışa götürdüğünü çok iyi açıklamış.

“Ben ve Başkaları” ve “Mütereddit Bir Mutasavvıf” başlıklı makalelerin içeriğine dair hiçbir söz etmeyeceğim. Bu iki makalenin yapmaya çalıştığı faaliyet aynı olduğu için sadece bu faaliyetin ne idüğüne dair birkaç cümle yeterli olacaktır. Osmanlı tarih yazımının bir diğer genel-geçer yargısı on dokuzuncu yüzyıl öncesinde kişisel anlatının Osmanlı yazınında var olmadığına dairdir. Bu yargı da bireyleşmenin Batı’yla ilintili bir kavram olması ve Batılılaşma öncesi Osmanlı toplumunda bireyden bahsedilemeyeceği argümanıyla savunulagelmiştir. Dahası bu yargı temel alınarak o kadar çok sosyolojik tespit yapılmıştır ki şüphe etmeyi düşünmemişizdir bile. Neyse ki bizim için şüphe eden bir Cemal Kafadar var. Seyyid Hasan’ın “Sohbetname” adını verdiği güncesi ve Asiye Hatun’un rüyalarının bir derlemesinden hareketle Osmanlı literatüründe kişisel yazıların da var olduğunu bildiriyor. Bununla da kalmıyor yerleşik yargının felsefi olarak nasıl sorgulanması gerektiğini de detaylandırıyor. Bu iki makale üzerine ne kadar yazılsa az! Bu yüzden; en güzeli her ikisinin de özel bir dikkat sarf edilerek, açık bir zihinle okunması olacaktır.

Kitabın üçüncü bölümünü oluşturan ancak dördüncü bölüm (Mütereddid Bir Mutasavvıf) daha önceden konu edildiği için son olarak bahsedeceğimiz bölüm “Venedik’te Bir Ölüm” başlığını taşıyor. Artık bu tanıtım yazısı klişeleşmeye başladı. Sürekli kendi kendini tekrar ediyor. Yalnız burada bir suçlu varsa o da Cemal Kafadar’dır. Sanki oturup; “sorgulanmadan kabul edilen ne gibi yargılar varmış bakalım?” demiş ve başlamış hepsini bir bir yıkmaya. Türklerin ticaretle uğraşmayı, tüccarlığı aşağılık olarak gördükleri “bilgi”siyle ilk kez Mustafa Necati Sepetçioğlu romanları okumaya başladığımda karşılaşmıştım. Müthiş akıcı bir Türkçe’yle yazdığı romanlarında Sepetçioğlu ödün vermez milliyetçiliğiyle bize Türk’ün nasıl bir kimse olması gerektiğinin alfabesini verirken çerçilerden de bahseder. Savaşçı olması gerekir her Türk’ün ve savaşçıdır da. Sepetçioğlu kahramanları çerçileri aşağılar. Bu romanlardan yıllar sonra akademik tarih de Sepetçioğlu’yla aynı görüşleri daha burnu havada, reddedilmesi daha zor bir zorbalıkla kulağıma üflediğinde gerçeğin farklı olabileceğine dair şüpheye düşmedim. Osmanlı döneminde Türkler ticaretle uğraşmamışlardı. Türklerin aşağılık buldukları bu alanı gayr-i müslimler büyük bir hevesle doldurmuşlardı. Bu yüzden mal biriktirme kültürü, sermayedarlık Türkler arasında itibar bulamamış, sanayi devrimine entegre olamamıştık. Bu tez her şeyi açıklıyordu. Ne var ki ismiyle içeriğini çok başarılı bir şekilde gizlemeyi başardığı makalesinde Cemal Kafadar; bu yargıya da şerh düşmeyi ihmal etmiyor. Bizans’la ticaret yapan Türk paşaları, Adriyatik limanlarının zenginliğine doğrudan etki eden hatırı sayılır ölçüde Osmanlı tüccarı… Tüm bunların izleri hem Osmanlı kaynaklarından hem de Venedik kaynaklarından belgelendiriliyor. Osmanlı İktisat tarihinin yeniden ve yeniden ele alınması gerektiğini reddedilemez biçimde yüzümüze vuruyor. Bu bölümü makaleden uzunca bir alıntıyla sonlandıracağım:

“Türklerin ülkeler arası ticarete katılmadıkları, bunun da kültürlerarası iletişime izin vermeyen dinî ve kültürel tutumlar yüzünden olduğu kanısı Osmanlı araştırmalarında genelgeçerlik kazanmıştır. O kadar ki, yukarıda anılan -ve aslında iyi belgelenmiş ve özenli çalışmalardan alınma- kuşatıcı genellemelerin hiçbirini, özgün bir kaynağa atıfta bulunularak temellendirme gereği duyulmamıştır. Kafir’le ticaret konusunda Osmanlı ulemasından veya devlet adamlarından birinin görüşü zikredilmez. Benzer biçimde, kaynaklara dayandırılmış nicel bir çalışma olmadığı halde, ‘III. Selim’in hükümdarlığına kadar, imparatorluğun ticareti yabancı tüccarların elindeydi’ gibi kestirme bir sonuca varmak kabul görmüştür.”(s. 108)

Cemal Kafadar sadece bu dört makaleyi yazıp akademik hayatına son verseydi bile Osmanlı tarihine yaptığı katkının büyüklüğünü ölçebilmek son derece zor olacaktı. Bir de üstüne üstlük hala araştırıyor olmasını kendi adıma tehditkâr ve korkutucu buluyorum.

Hatırat: Tuna Boyunca Anılarla Ezgiler

Uzun süredir güncelleyemediğim bloguma yeni bir tagle dönüş yapıyorum. Kitap tanıtımları…

Seçtiğim ilk kitap Eugenia Popescu Judetz’in “Tuna Boyunca Anılarla Ezgiler”i. Bu kitabı seçmemin özel bir nedeni yok. Tabi Tuna Nehri üzerine yaptığım araştırmalar süresince onca sıkıcı yazı ve evrakın içerisinde kaybolmuşken bana korunmuş bir adada eğlenceli bir tatil yapıyormuş hissi veren metne duyduğum minnettarlığı saymazsak. Korunmuş bir ada diye yazdım, kitabın kapağında maalesef korunamamış bir adanın resmi bulunuyor. 400 yıl boyunca Türkler'in yaşadığı Adakale 1968 yılında Demirkapı Barajı’nın suları altında kalarak tarihten silindi. Ada’nın tarihçesini ve 20. yüzyıldaki vaziyetini Judetz’in anlatımından okumak ayrı bir zevk doğrusu.

Kitabı bölüm bölüm özetlemek gibi bir niyetim yok. Yoksa Yergöğü (Giurgiu), Bükreş, bir miktar Brel (Braile); hepsi ayrı bir lezzette anlatılmış. Ayrıca kitabın başlığından anlaşılacağı üzere Tuna’dan aşağı doğru Tuna’nın kimi zaman durgun, kimi zaman azgın, sarı mı mavi mi olduğu anlaşılamayan istikrarsız sularında harmanlanan Balkan ezgileri derlenmiş. Metin içerisinde halk şarkıları ve notaları da bol miktarda mevcut.

Judetz iyi bir gözlemci, akıcı bir metin yazarı, iyi bir halkbilimci, iyi bir müzikolog, iyi bir sanat tarihçisi ve tarihçi. Tüm bu özellikler bir araya geldiğinde ayrıntılarla zenginleşmiş bir metin ortaya çıkmış. Fotoğraflarla ve metin içinde sözleri, notaları bulunan kimi eserlerin icralarının bulunduğu bir cd’yle de süslenince tadından yenmez hale gelmiş.

Son olarak kitabın anlatım tekniğinden biraz bahsedeceğim. Judetz kendi anılarını anlattığı Tuna kentlerinin tarihleriyle harmanlayarak sunmayı tercih eden bir teknik benimsemiş. Şahsen benim hoşuma gitti.

Eugenia Popescu-Judetz, Tuna Boyunca Anılarla Ezgiler, Çev. Figen Bingül, Pan Yayıncılık, İstanbul-2006

KENDİNİ ANLATMANIN DAYANILMAZ HAFİFLİĞİ

Doğu kültürünün içinde yetişmiş insanlar olarak “ben’i silmek” çok erken yaşlarda öğrenmek durumunda olduğumuz bir zorunluluk. Hayatın içerisinde anonim kalmak, dağları taşları ezen bir egoya sahip olmamak bizden ısrarla talep edilen bir özellik. Bunun için eğitiliyor, bunun için törpüleniyoruz. Türk-İslam ikliminin hem ortodoks hem de heterodoks tarikatlarında insan-ı kamil’e giden yolun önemli menzillerinde biri nefsi kırmaktır. Benliği yok etmek anlamına da gelebilir. Her ne kadar değişik tarikatlarda amaçlanan farklı olabilse de…

İnsan gerçekten toplumsal bir varlık mıdır? Sorunun cevabını bulabilmek çok kolay değil. Dinsel temelli bir yaratılış teorisi benimsediğimiz zaman pek de toplumsal varlıklarmış gibi durmuyoruz. Ancak bilimsel teoriler de insanların kökenini toplumsal varlıklara dayandırdıklarından ötürü bu ikili aralarındaki sorunları çözmedikleri sürece bu soru da cevapsız kalmaya devam edecek. Elbette bu sorunun cevabı temele indiğimizde dahi yanıtsız kalabilir. Bu arada “Yalnızlık Allah’a mahsustur” kalıbını direkt anlamıyla aldığımızda dinsel temelli yaratılış teorilerinin uzağında kaldığımız düşünülebilir. En azından formel İslam için durum böyle. Ancak bu mahsusiyette yalnız kalabilme yerine yalnızlıkla kendini üretme anlamı da arayabiliriz. Böyle düşündüğümüzde ise tek-tanrı dışı varlıkların kendi özlerini yeniden üretme süreçlerinin karşıda bir birey olmadan yapılamayacağı sonucuna varırız. Pekâlâ, şimdi gelelim problemin asıl zorlu tarafına: Birey muhatabı olmadan üretim yapar mı? Ya da böyle bir üretimin anlamı var mıdır? Bu soruyu şu an için cevapsız bırakırken kapitalist pratikte gereksiz üretimi rasyonalize etmek için geliştirilen gizli açık söylemin varlığını hatırlatmakla yetinelim.

Buraya kadar insan kendini neden anlatır ya da anlatmalı mıdır gibi bir sorunun iki yönüne vurgu yapmaya çalıştım. Birincisi kendini anlatmanın bireyin mensup olduğu medeniyet gurubuyla ilgili olmasıydı. Yani ontolojik bağlamı deşmeye çalıştım. İkinci grupta ise daha evrensel bir yaklaşım sergileyerek konunun epistemolojik bağlamına eğilmeye çalıştım ve var oluş süreciyle evrensel pratiğe geçirilmiş bir ideolojinin* buluştukları noktada kendi varsayımlarını karşı konulamaz gerçeklik olarak kabullendirebileceklerini vurgulamak istedim. Bilemiyorum ne kadar başarılı olabildim.

Bundan sonra soyutları bir köşeye bırakıp daha somut yazmaya başlayabilirim. Bu cümleye kadar gelmeyi başaranların hakkıdır bu. Benim insan ilişkileri ile ilgili olarak aldığım ilk derslerden biri cümlelere “ben” kelimesiyle başlamanın sakıncalarıydı. Nedenini çok da iyi kavrayamamış olmakla beraber bu nasihat mantıklı gibi görünmüştü. Şimdi düşününce iki sebebe bağlayabiliyorum. Birincisi kişisel olarak sürekli kendinden bahseden insanlardan hiç hoşlanmadığımı biliyordum. Tabi benim kişisel beğenilerimin dünyanın gidişatıyla ilgili hiçbir etkide bulunmadığı da belli. Kişisel beğenilerimizin hayata bir etkide bulunabilmelerinin tek yolu çoğunluğunkilerle örtüşmeleri sanırsam. Ya da yaşadığımız şu demokrasi mastürbasyonuyla dolu çağda çoğunluk fikrinin kutsallığı, gerçekliği, doğruluğu zihinlerimize çakılmış durumda. Burada doğru ve gerçek, doğru’nun göreceliği üzerine uzun uzadıya tartışacak değilim. Fakat çoğunluğun doğru kabullendiğine doğru demekten başka şansımın olması beni aşırı derecede bunaltıyor. Yıldırıyor. Çoğu zaman aptalca tartışmaların içine girmemek için görüşlerimi kendime saklıyorum ve bu da ikiyüzlü bir insana dönüşmekten korkmama sebebiyet veriyor. İşte “kendinden bahsetmenin dayanılmaz hafifliği” dediğim şey tam da böyle bir durumda ortaya çıkıyor. Peki ama neden bazıları kendilerinden bahsettiğinde bu hafiflik olmuyor da bazıları için durum tam tersi? Bunu ileride tartışmak üzere bırakıp cümlelere “ben” kelimesiyle başlamama nasihatini doğrudan kabullenmemin ikinci sebebine geçeyim: açık bir düşünce tembelliğim vardı. Hazır kalıpları kabullenmeye alışmıştım ve bu kolaylık oldukça cazipti. Bu ve bunun gibi pek çok konu daha önceden tasnif edilip yargılar baştan konulmuş bana ise sadece var olan yargıları kabullenmek kalmıştı. Pek çoğumuz gibi kolay olan yolu seçip herhangi bir sorgulama sürecine tabi tutmadan kendi kişilik özelliklerim arasından “ben”den söz etmemeyi ekledim. Böylece arkeolojik bir çalışma yapmama, ya da Amerika’yı yeniden keşfetmeme gerek kalmıyordu.

Gelelim bazı insanların “ben”den bahsederken bencil görülmemelerine, sanırım burada temel öneme haiz husus konuşmanın bağlamına “ben”in yedirilmesi ve temeldeki niyet. İnsanların bir konuşmayı gerçekleştirirkenki niyetlerini anlamak çoğu zaman kolaydır. Lafı çok fazla dolaştırmadan söylemek gerekirse; bir insan yaptığı konuşmayı kendisiyle ilgili konulardan bahsetmek için yapıyorsa bunu gizlemesi çok da kolay olmamaktadır. Çünkü “ben” merkezi teşkil ederken diğer konular konuşma metninin içindeki ayrıntıları oluşturur. Diğer yandan “ben”i metnin içinde bir ayrıntıya dönüştürerek gizlemeyi başaran insan “hafif” olarak görülmeyecektir. Esasına bakılırsa ikisinin de yaptığı aynı şeydir. Bencilliği büyük bir suç olarak görüyorsak kendisinden bahsetmeyi ustalıkla kotaran insanın daha büyük bir suçlu olduğuna kanaat getirebiliriz. Çünkü o aynı zamanda iyi bir dolandırıcıdır.

Peki “ben”i yok etmemek gerçekten büyük bir suç mudur? Bunun irdelemeleri mistik bağlamda yapılmıştır. “Ben”i kırmayan toplumların birer cemaat hüviyetinden sıyrıldıkları, birbirlerine olan ilgi, düşkünlük ve şefkatlerinin azaldığı vs. ile ilgili sonuçlara ulaşılmıştır. Dolayısıyla bu durum eleştiriye tabi tutulur. Hatta doğu toplumları bunu batı toplumlarına karşı bir üstünlük nişanı olarak taşımaktan kıvanç duymaktadırlar. Batılıların sanatsal metinlerinde ise bu özeleştiriye yoğun olarak rastlamak mümkün. Yalnız burada bir ayrıntıya daha dikkat çekmek gerekir. Doğu toplumu batılıların idealize ettikleri “cemaat” olmaktan oldukça uzaktadırlar.

Başa dönerek yazıyı bitirelim. "Ben" konusunu açığa kavuşturmak için yapılan tüm girişimler anlamsızdır (benim girişimimde olduğu gibi). İnsan’ın kendine mi yoksa dışa dönük bir varlık mı olduğuna dair yapılan çözümlemelerde ele alınan dayanaklar hatalıdır. Gösterilen kıyasların konuyla ilgisi yoktur. İnsanların ilk dönemlerine bakılarak yapılan yargılamalar iki sorun içerir: Öncelikle insanlığın ilk dönemleri ile ilgili bilgilerimiz kıt ve çetrefillidir. Dinsel ya da bilimsel veriler kullanılamayacak kadar dağınıktırlar ve birbirlerini yalanlarlar. Bunun ötesinde ise kesin verilere sahip olmamız durumunda da ulaşacağımız sonuçların hiçbir anlamı olmayacaktır. Çünkü biz ilk dönemlerde yaşamış insanlardan çok farklı canlılarız. Genetiğimiz birbirine benziyor olsa da deneyimler sonucu geldiğimiz noktada ne ihtiyaçlarımız ne de tepkilerimiz onlarınkiyle örtüşmez. Daha önce bahsetmediğim bir diğer kıyas yöntemi ise hayvanlarla insanlar arasında yapılan kıyaslar ki bunları söz konusu etmeye bile değer bulmuyorum.

Belki de “ben” denilen kavramın hiçbir anlamı yok ve belki de “biz” bu kavramı sadece kendimize eziyet etmek için büyük bir sorunsal haline getiriyoruz. Belki de hayata ve dünyaya dair anahtar arayışlarımızın gereksiz, besinsiz bir meyvesidir. Ben’le ilgili sorunları çözdüğümüzde dünyayı daha berrak kavrayacağımız, anahtara bir adım daha yaklaşacağımız yanılsaması içerisindeyiz. Oysa anahtarın varlığından şüphe etmeyi aklımıza getirdiğimizde dünya çok daha berrak bir şekilde görülebliir.

EKONOMİK SİSTEMLER ve KURUM – BİREY İLİŞKİSİ

“Kendimi bildim bileli” klişesini öğrenmemden beri içerisinde bulunduğum kurum, ideolojik topluluk vb. ile nasıl bir ilişki kuracağımı belirleyememişimdir. Bir aidiyet eksikliği hissederim hep. Oturduğum mahalleye, okuduğum okula, çalıştığım kuruma, yaşadığım şehre aidiyet bağıyla bağlanamamışımdır. Bu bireysel eksiklik bireylerin kurumlar ve kurumların bireyler üzerindeki belirleyiciliklerini tespit etmek açısından bana hem avantajlı hem de dezavantajlı bir konum veriyor. Avantajlıyım çünkü bir birey olarak bağlantıda bulunduğum kurumlara aidiyet duyamamam bana objektif olma imkânı sağlıyor. Dezavantajlıyım çünkü bu ilişkiyi birinci elden tanıma şansım olmadı.

Burada ne tür kurumlarla ne tür bireyler aidiyet ilişkisine girerler gibi bir liste verecek değilim. Ancak çok kısaca bir banka personeli ya da “ayakta yemek” zinciri çalışanı ile kurumu arasında böylesi bir ilişki gelişebilir. Hatta bu aidiyet ilişkisi kurumlar tarafından dayatılır. İdeolojik ekonomi modellerinde ideoloji bu aidiyeti kendisi için beklerken tarih boyunca her türlü yönetim modelini kendi yararına yorumlayıp bu yorumuna uyduran kapitalizm bireyin kendisine sövmesini umursamaz. Kapitalist aygıtlara aitlik var olsun yeter. Kapitalizm sosyalizmi kendince yorumlamadı ya da yorumlamayı başaramadı şeklinde düşünen olursa “sosyal demokrasi” kavramının sosyalizm isteyen toplulukların arzularını kapitalist ekonomi içerisinde tatmin etmek değil de nedir sorusunu ciddi olarak düşünmesini tavsiye ederim.

Bu iki ekonomik model üzerine yazdığıma göre bir de “şu daha iyi” yargısı vermek gerekebilir. İlk bakışta ideolojisine bağlılık ölçüsünde özgürlük vaad eden sosyalizm’e göre kendisine yönelik her türlü eleştiriyi sineye çeken kapitalizm çok daha özgürlükçü görünebilir. Fakat eleştiri bir teoridir temelde. Sosyalizm kendisine alternatif bir fikir sistemiyle barışık olarak var olma yeteneği gösterememiştir. Çünkü sosyalizm tüm ekonomik aracıları devlet bünyesinde toplar ve teoride tüm bireylerin birer üretici olarak bu tek kurum çatısı altında toplanmalarını öngörür, haliyle tüm bu bireyler devlete dönük olarak kurumsal aidiyet hissetmekle mükellef tutulurlar. Benzer bir şekilde kapitalist kurumlar da tek tek kendilerine bağlılık beklerler. Aradaki tek fark sosyalizm’in kendisine ideolojik bağlılık beslenmesini de sağlama hedefidir. Sosyalizm Kapitalizm’e göre daha kesin bir bağlılık bekler. Çünkü Sosyalizm’in kendi başına bir albenisi yoktur, günü kurtarma adına bir pakete sahip değildir. Sosyalizm’in vaadleri –eğer gerçekleşecekse- uzak gelecek içindir. Sosyalist düzene mensup olacak bireyler kendi hayatlarından ve belki de çocuklarınınkinden daha ötelerdeki insanlar için vazgeçmek durumundadırlar. Oysa Kapitalizm çabuk ve görülür başarı vaad eder. Kapitalist düzende yaşayanlar Kapitalizm’in vaadini gözleriyle görme, elleriyle tutma şansına sahiptirler. Kapitalizm bir paket çikolata gibidir, şişmanlatıyor ama yine de seviyorum, diyebilirsiniz. Sosyalizm Çin topraklarına benzer, sizi pirince muhtaç eder. Durmadan pirinç yerken sizden beklenen, sizi pirince muhtaç bırakan sisteme koşulsuz bağlı kalmanızdır. Bu arada etrafta afiyetle çikolatasını gövdeye indiren insanlar da mevcuttur. Haliyle Sosyalizm kendisini modifiye eder, bir devlete yerleşmeden önce tutturduğu özgürlükçü söylemi terk eder ve zorunluluklar başlar. Bu zorunluluğu uygulamaya koyanlar bir başka deyişle Sosyalizm’i uygulama sahasında yöneten kadrolar bu zorlayıcı tutumun geçmişteki özgürlükçü söyleme zarar vermediğin can-ı gönülden inanırlar kanımca*. Daha önce de belirttiğim üzere Sosyalizm gelecekçi bir sistemdir. Gelecekteki vaadlerinin gerçekleşeceğinin garantisi olmasa da… Esasında Sosyalizm’in kendisiyle ilişkide bulunan bireyleri ideolojisine mensup olmaya zorlayan gelecekçilik Kapitalizm’in ayakta kalmasına hizmet eden en önemli kozlarından biridir. Kapitalist sistemin çok da matah olmadığı pek çok kişinin kabulüdür. Özellikle de sistem içerisinde kapital olmadan yaşam idame ettiren bireyler bu kabule sahiptirler. İşte Kapitalizm’in sihri oradadır ki ayakta kalmasını bu bireylere bağlı bir şekilde sağlar. Kapitalizm’den hoşnutsuz olan bireyler Kapital’i kısa hayatlarının bir bölümünde elde edebilecekleri umudunu haklı olarak taşırlar. Böyle bir umudun sürekli varlığı da Kapitalizm’in kendi adına çok da endişeli olmasının önüne geçer. Kapitalizm-Sosyalizm konusundaki bir ayrımı daha gözden geçirerek bu bölüme son verelim. Kapitalizm’in bireylerde aidiyet uyandırma stratejisi de oldukça sıra dışıdır. Sosyalizm ideolojisini bireyler üzerinde daha ziyade duygusal –olmadı baskıcı- bir şekilde benimsetirken Kapitalizm kendisinden bahsetmeme yolunu seçer, kendine aidiyet oluştururken kendi erdemlerini öne çıkarmak yerine öteki’sine nefret oluşturmak suretiyle bireyi kendisine bağımlı kılar. Ben çocukken babaannem anlattığı dinsel hikâyelerin arasına küçük dini bilgiler de serpiştirirdi. Bunlardan en akılda kalıcı olanı elbette Kıyamet’le ilgili olanlarıydı. Bir keresinde “Kıyamet kopmadan önce dünyadaki tüm insanlar Müslüman olacaklar ve sonra İslam tek bir Müslüman kalmayasıya gönüllerden silinecek, son Müslüman da ortadan kalktıktan sonra Kıyamet kopacak. Kıyamet’in dehşetini hiçbir Müslüman görmeyecek” demişti. Tüm dünyanın tek bir dine ya da görüşe mensup insanlarla kaplı olması çok abartılı bir düşünce doğrusu. Böyle bir şey gerçek olabilse ve tüm dünya Kapitalist bir yönetimle yönetilse düzen çok kısa sürede çökecektir, çünkü Kapitalizm ötekisi olmadan yaşayamaz.

* İleride bu blogta yayınlamayı düşündüğüm Andrei Chikatilo nam-ı diğer Citizen X yazısında bende bu kanaatin oluşmasının sebepleri hakkında fikir verebilir.

AYDIN HALK ÇATIŞMASI

Ecnebiler yazılara kelimeleri tartışarak girişmeyi seviyorlar. Foucault’un kelimeler (örn: parrhesia) üzerindeki arkeolojik kazı denemelerini saygıyla anmakla beraber şu anda aydın kelimesinin geçmişini deşecek donanıma sahip değilim. Ama sevmiyorum bu kelimeyi. Kelimelerle sevgi-nefret ilişkisi kurulması da bizim memlekete has bir hoşluk olsa gerek. Aydın kelimesiyle ilgili sorunumun temelinde kökten-kemalistler tarafından kelimenin içinin boşaltılmış olması var. Diğer yandan benim de çok tehlikeli bulduğum yarı-aydınları tanımlayan “gerçek” bir kelimenin türetilmemiş olması kelimeyi çoklu kullanıma sokarak üzerindeki şüphelerimi artırıyor. Haliyle aydın tanımı içinde kendilerine yer bulan pek çok insan bu vasfa hak etmeksizin sahip oluyorlar. Aydınla yarı-aydını birbirinden ayırt etmek için bir kelime türetilip yayılmadıkça aydın kelimesinin olumsuz tınısı devam edecektir. Münevver kelimesine geri dönüş de garibime gider. Bunun da çeşitli sebepleri var. Bir kere münevverin kökenlendiği “nur” kelimesinin kazandığı anlamlar farklı bir yöne işaret ediyor. Açıkçası münevver kelimesi günümüzde daha ziyade dinsel hassasiyeti olan kesimin kendi aydınları için kullandığı bir kelime gibi geliyor kulağa. Oysa kelimenin entelektüel kelimesine bir karşılık aranırken kullanıma girdiği on dokuzuncu yüzyılda Batı yanlısı entelektüelleri karşılamaktaydı. Münevver kelimesinin hoşluğu “dişi” bir kelime olması ve böylelikle benim zihnimde entelektüele kadınsı bir hava katması. Bu yazıda “aydın” kelimesi yerine hem kullananı daha entelektüel gösteren hem de daha az suya sabuna dokunan “entelektüel” kelimesini ikame ederek yukarıda bahsetmeye çalıştığım sakıncalardan kaçınmaya çalışacağım. Eh pek tabi entelektüel kelimesinin kullanımı da kullanan hakkında “frankofon” yargısı verilmesi tehlikesini barındırıyor. Bunlara göğüs gerebilirim sanırım. Entelektüel yazarken kast ettiğim şey: herhangi bir fikirsel temele sahip olup da bu fikirsel temele argüman sağlayacak bilgileri özellikle arayıp bularak donanım kazanan insanlar değil. Kast ettiğim bilgi birikimini herhangi bir ön-kabul olmaksızın sağladıktan sonra bilgilerini kategorize (tasnif) eden ve ulaştığı sonuçları fikirsel bir temele oturtan ya da kendi fikir bütününü ortaya koyan insanlar. İlla örnek vermek gerekirse Ziya Gökalp bir “aydın” Ahmet Hamdi Tanpınar ise “entelektüel” olarak konumlanıyor.

Gelelim “halk” kelimesine. Bu kelimenin konu başlığımız bağlamındaki kullanımı da acı verici esasında. Bu sorun da Türkçenin aynı anda birçok anlamı tek bir kelimeyle karşılamaktaki ısrarından kaynaklanıyor. Halkçılık ilkesinde övülen, göklere çıkarılan kelime, Aydın-Halk çatışması bağlamında kullanıldığında cühela bir sürüyü ifade ediyor. En azından elitist bir yazının konusu olduğu zaman bu ifadeye bürünüyor. Her ne kadar kimse elitist bir yazı yazmak için yazı makinesinin başına geçmese de… Sanırım elitizmin en büyük sorunu bu, kimse elitist olduğunu kabul etmek istemiyor, adını vermeden elitizm yapıyor. Halk kelimesi yerine bir başka kelime ikame etme arayışı ise maalesef boşa çıkacak. Zira dilimizde benim bildiğim ve bu yazıda kullanmak istediğim anlamı içeren bir kelime yok. Bu yüzden bu yazıya has bir öbek (terkip-tamlama) uydurup ne ifade etmeye çalıştığımı açıklamakla yetineceğim. Kullanacağım öbeği Aziz Nesin yüzde atmışı* olarak belirledim. Aziz Nesin yüzde atmışı için düşünce tembelleri güruhu da diyebiliriz aslında. Bilgiyi elde etmek için her türlü yolu, hatta düşünmeyi bile reddeden bu insanlar şifahen öğrendikleri fikirleri benimseyerek savunurlar. Böyle bir ayırım yapmadan tüm halkı entelektüel kesimle çatışıyor göstermek hoş olmaz. Ancak bu ifade “muhafazakâr demokrat” zihne uygun gelmeyecektir. Zira muhafazakâr demokrat dediğim düşünce yönelimi Aziz Nesin yüzde atmışı’nı bir oy deposu olarak görerek durumunun değişmesini istemez. Dolayısıyla da Aziz Nesin yüzde atmışı olma haline övgüler düzer. Bu övgülerin altında yatan sebep korkudur: Aziz Nesin yüzde atmışı olmaktan çıkarlar korkusu. Ancak bunu sadece muhafazakâr demokratların yaptıkları bir ayrımcılık olarak görmek de ikiyüzlülük olur. Yarı-aydın dediğimiz kesim de tam benzer söylemi hedefi değiştirerek yineler.

Şimdi düşünüyorum da bu yazının hedefi bir entelektüel savunusu olacak sanırım. Haliyle böyle bir savunuyu arzu etmeyenler şimdiden okumayı bırakabilirler. Rengimi baştan belli edeyim. Bu noktaya geldiğimize göre konuya girmenin zamanı geldi. Entelektüeller halkın her iki kesimi tarafından da sevimsiz ve yararsız bulunurlar. “Pythia’nın ağzı en bilge kişinin sen olduğunu duyurdu. Öyle olsun ama en bilge kişi en sıkıcı olandır aynı zamanda…” diye hitap edilmiş Sokrates’e. Bu hitapta yoğun bir doğruluk payı var. Bize bilgiçlik taslayanları sevmeyiz. Hele de karşılığında verebileceğimiz bilgece bir iki cümlemiz yoksa iyice istenmeyen bir durum olur. Samimi olmayan iki insan arasındaki sohbetler genelde bir üstünlük kurma amacı taşımaz mı zaten. Böylece entelektüel sıkıcı olduğu için Aziz Nesin yüzde atmışı’yla arasında kolay kapanmayan bir yara açılmış olur.

Entelektüel ve yüzde atmış’ı birbirine düşman eden bir diğer nokta ise karşılıklı anlayışsızlıktır. Faust’un yanılmıyorsam ilk cildindeydi “insanlar anlamadıkları şeylerle dalga geçerler” gibi bir dize geçiyordu. İnsanların dalga geçtikleri tek konu “anlamadıkları şeyler” olmasa da anlaşılmayan, zaman zaman korku duyulan kavramlarla dalga geçildiği bir gerçek. Entelektüel ile yüzde atmış’ın birbirlerini anlamadıkları ise bir diğer gerçek. Bu durumda iki grubun birbirlerinden hoşlanmaları da çok beklenir değil sanırım. Ancak burada yüzde atmış gözünde entelektüeli daha sevimsiz gösteren bir başka detay var. Yüzde atmış entelektüelle alay ederken entelektüel yüzde atmış yokmuş gibi davranır. Hatta alay etme biçimini dahi utandırıcı bulduğu için, daha anlaşılır kılmak istersek yüzde atmış alay ederken komik duruma düştüğüne inandığı için yüzde atmış’ın söylemini duymazdan gelir. Bu da entelektüelin yüzde atmış gözündeki sevimsizliğini artırır.

Entelektüelin konuşmasının anlaşılmazlığı da yüzde atmış için bir muammadır. Bunun özellikle ilgi çekmek, halktan yukarıda olunduğunu vurgulamak için yapıldığına inanır yüzde atmış . Böyle bir inanç da anlaşılabilir sebeplerle yüzde atmış’ı uzaklaştırırken entelektüeli de haksız bir hükümle karşılaştığı düşüncesiyle öfkeye ve daha fazla soyutlanmaya iter. Burada entelektüelin tamamen suçsuz olduğunu düşünüyorum. Şöyle açıklamaya çalışayım: Bir husus hakkında konuşuyorsunuz. Konuşmanız içinde gizli, açık pek çok gönderme olacaktır. Göndermeleriniz içerisinden çok bilindik olduğunu düşündüklerinizi açıklama gereği duymazsınız. Bu her insanın tecrübeyle belirleyip kullanıma alacağı bir yöntemdir. Bir bilgi sürekli karşınıza çıkıyorsa sizin için sıradan bilgi haline dönüşür. Bir çiftçi tarlada başına gelen bir hadiseyi anlatırken hikâyesindeki enstrümanlardan biri anadut ise anadutun çatala benzeyen, bir sacayağını andıran üç kola sahip ve harmanı atmaya yarayan bir aygıt olduğunu belirtme ihtiyacı duymaz. Aynı şekilde entelektüel de kendisi için sıradan hayatın temel bilgileri durumuna gelmiş kavramları açıklamaktan kaçınır. Kaçınmazsa kendi kendisini aptal bulmaya başlar. Konuşması esnasında herkes tarafından bilinen kavram, kelime ya da aletleri herkesin bildiği tanımlarıyla açıklamaya kalkışan insanları salak buluruz. Buna çok çarpıcı bir örnek belirli bir hızla suya düşüldüğünde, suyun beton vücut üzerinde betona çarpmış etkisi yapacağı bilgisi (klişesi). Bu klişeyi dokuz yaşımızda öğrendiğimizde, yumuşacık suyun böyle sert bir etki yapması oldukça ilginçtir ve çevremizdeki dokuz yaşında çocuklara satarak ilgi toplayabiliriz. Ancak yirmi beş yaşına gelip de hala bu bilgiyi çok sıra dışı, herkesin vakıf olmadığı bir giz gibi açıklamaya kalkarsak alay konusu oluruz. Bu noktada ergenlik çağında Alman felsefesi okumaya başlayan bir insan düşünelim, bu adamın Nietzsche’den bahsederken “ubermensch” kavramını açıklamaya davranması kendisine saçma gelecektir. Çünkü bu kavram yirminci yüzyıl boyunca evrilip çevrilmiş, birçok platformda tartışılmıştır, kendisi de kavramı defaatle duymuş, farklı boyutlarının tartışılmasına şahit olmuştur. Hatta bu kişi bu yazıyı okuyorsa eğer yazarın entelektüel kalitesinden şüphe edecektir. Nietzsche kadar sıradan, çok bilinen bir örnek verdiği için. Ama diğer yandan yüzde atmış: “Nietzsche kim… Ubermensch ne… Bu adam neyin havasını atıyor…” düşüncesi içindedir.

Yüzde atmış için entelektüel ve entelektüel için halkın ne olduğu da bir muammadır esasında. Düşünceme göre yüzde atmış entelektüele hayvansever ev hanımlarına yaklaştığı gibi yaklaşmaktadır. İşleri, güçleri yok; içlerinde insan sevgisi olmadığından hayvanların peşine takılmış, boş işlerle uğraşan bir güruh. Yüzde atmış için entelektüel ekonomik bağlamda yaşam kaygısı olmayan, cinsel organlarıyla trampet çalıp, trompet çaldıran bir insandır. Bu bakış açısında doğruluk payı mevcut, entelektüel yüzde atmış ile aynı dertleri paylaşmamıştır. Yalnız burada illa ekonomik sınıf farklılığı aramanın anlamı da yok kanımca. Entelektüel düşük gelir düzeyinde bir insan olsa bile birikimi hayata, sorunlara yüzde atmış’la aynı öncelik sırasıyla yaklaşmasına engel olur. Entelektüel de yüzde atmış’a aynı “boş işler” perspektifinden yaklaşmaktadır. Yüzde atmış entelektüele göre hayatını bir yanılsama içerisinde tüketmekte, gerçeği arama yarışında sürekli bir hatta birkaç adım geri kalmaktadır. Bu tutum entelektüel tarafından tiksintiyle karşılanır, yüzde atmış’ı sürekli kandırılan ve böylece üzerinden menfaat sağlanan bir grup gibi görür. Bir süre sonra da yüzde atmış’a olan inancını yitirir, bunu itiraf etmek hem zor hem de tepki çekecek bir davranış olduğundan sorunu yok saymayı tercih edebilir. Zira “elit” yaftası entelektüel için kaldırması zor bir hükümdür.

Yazının başından beri genelleme yapıyoruz. Haliyle yazılan her şey de hatalı olmaktan kurtulamıyor. Ancak genelleme yapmadan da belli yargıları sistematik bir şekilde işleme imkânı yok. Genellemenin bir diğer hoşluğu da yazının saldırganlık dozunu azaltması, genelleme yapıldığı zaman yazıyı okuyan şahıs direkt eleştirinin hedefindeki gruplardan birine dâhil olsa bile, genellemeler içerisinde mutlaka istisnalar bulunacağını bildiğinden, kendisini soyutlar. İnsanın kendini eleştiriden münezzeh sayar tabiatı da buna bir etkendir işin aslı. Böylece kişi kendisini içerisinde saydığı grup hakkında savunma ihtiyacı hissetse bile kendini “farklı” saydığından alınganlık göstermeyecektir. Öte yandan birçok eleştiri yazısı da kendinden bu derece emin olan şahısları hedef alır. İrdelemeye çalıştığım iki grubu (aydın-halk) yazının henüz başında ikişer gruba ayırmıştım. Aydınlardan entelektüel dediğim bir grubu, halktan ise yüzde atmış dediğim bir grubu alarak merceği bu ikisi üzerine tutmaya çalıştım. Entelektüeller ve yüzde atmış da belirli bir siyasal görüşe yönelirler. Her ne kadar izledikleri yol farklı da olsa. Yüzde atmış taklit yoluyla tevarüs ettiği bir hayat görüşüne mensuptur. Tabi bunun da istisnaları mevcuttur, hayat görüşü illa aileden alınacak diye bir kaide yok. Yaşadığı çevreye de uyum göstermesi söz konusu olabilir. Hatta ailenin mirası yüzde atmış bireyini girdiği çevrede rahat hareket ettiremiyorsa tekrardan taklit yoluyla hayat görüşünü değiştirmesi de söz konusudur. Entelektüel ise, daha önce de belirtildiği üzere, belirli bir birikime ulaştıktan sonra hayat ve dünya görüşünün yönelimini belirleyen kimsedir. Dünya görüşü her bireyde olduğu gibi entelektüelde de belirli davranış kalıplarının benimsenmesine sebebiyet verir. Temelde bireysel hareket etmeyi seven entelektüel ister istemez cemaat kalıplarından bazılarına uyum sağlar. Bu uyum hem içsel hem de dışsal boyutuyla yıkıcıdır. Bu arada entelektüel adı altında incelediğim gruptaki bireyler düşünsel faaliyetlerini ölene dek devam ettirdiklerinden dolayı bunların da farklı bir hayat görüşüne kaymaları ihtimali yüzde atmış kadar çoktur. Entelektüelin aksine yüzde atmış kendine olan güvenini cemaatle ortak harekette bulur. Burada belki de entelektüel ve yüzde atmış arasındaki en derin ayrımı yakalamış bulunuyoruz. Cemaatle olan ilişki! Entelektüelin cemaatle olan ilişkisi (ilişkisizliği) yüzde atmış’ın entelektüel üzerindeki yargılarında etkindir. Diğer yandan entelektüel yüzde atmış’ın kendini cemaatten ayrı konumlandıramaması ve dahası tanımlayamamasını eleştiri konusu eder.

Fikirleriyle geçimini sağlayan entelektüel için kitle vazgeçilmezdir. Aslında burada bir ikilem daha doğru ifadeyle ikiye ayrılan bir yol vardır. Entelektüel ikisinden birini seçer ve seçtiği yola göre de namusunu ortaya koyar. Aydınlanma çağı öncesinde hem burjuvazinin yokluğu hem de matbaa gibi bir iletişim aracından mahrumiyet gerek bilim adamlarını gerek sanatkârları zorunlu olarak aristokratların kucağına düşürmüştür. Yani caizeye muhtaçtır o dönemim entelektüeli. Bu muhtaciyet entelektüeli ya caize aldığı aristokratın yalakasına dönüştürür ya da bağımsızlığını sürdüren ama bunu başarırken yaşamını sürdürmekte zorlanan, namuslu bir adama çevirir*. Bu dönemde halk şimdikinden daha az edilgen ve daha az etkendir. Daha az edilgendir, çünkü entelektüelin kendisinden bir alacağı yoktur. Haliyle entelektüelin ilgi sıralamasında gerilerdedir bayağı. Fakat matbaayla beraber entelektüelin görüşlerini halka beğendirmesi gerekliliği ortaya çıkmıştır. Artık caizeyi veren halktır. Şimdi entelektüelin karşısına çıkan çatallı yol daha iyi anlaşılacaktır sanırım. Halkla iyi geçinme ya da yukarıda kullandığım popüler söyleyişle halka inme adına kendi tarz ve tavrından ödün mü verecek yoksa “edeb ya hu” çekerek kendi doğrusunu bildiği tarzda mı söyleyecek. Her halükarda yüzde atmış’yla bağlantı kurabilmesi çok zor görünüyor.

NOTLAR:

* Aziz Nesin bu kelamı ettikten sonra yaptığı bir söyleşide bu yargıyı, halkın %60’ını gerçekten aptal olduğuna inandığı için verdiğini söylemişti. Hatta sebep olarak da domuz yemememizi göstermişti. Bariz dalga geçiyordu.
** Bu durum Dostoyevski’nin Cinler romanındaki alt katmanlardan birini de oluşturur aynı zamanda.